नेपालमा डिम्याट खाता कसरी खोल्ने? सजिलो चरणबद्ध गाइड

नेपालमा सेयर बजारमा लगानी गर्न चाहनुहुन्छ भने सबैभन्दा पहिले बुझ्नुपर्ने कुरा हो—डिम्याट खाता। तपाईं IPO भर्न चाहनुहुन्छ, सेयर किनेर लामो समयसम्म राख्न चाहनुहुन्छ वा बोनस सेयर प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने डिम्याट खाता आवश्यक पर्छ।

पहिलोपटक लगानी गर्न लाग्दा डिम्याट खाता कसरी खोल्ने, कहाँ जाने र के-कस्ता कागजात चाहिन्छ भन्ने विषयमा अन्योल हुन सक्छ। तर चिन्ता लिनुपर्दैन। सही प्रक्रिया थाहा भयो भने डिम्याट खाता खोल्न त्यति गाह्रो छैन।

यस लेखमा नेपालमा डिम्याट खाता खोल्ने तरिका, आवश्यक कागजात, लाग्ने शुल्क र खाता खोलेपछि गर्नुपर्ने कामबारे सरल भाषामा बुझौँ।

डिम्याट खाता भनेको के हो?

सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, डिम्याट खाता भनेको तपाईंले किनेका वा प्राप्त गरेका सेयर विद्युतीय रूपमा राख्ने खाता हो। पहिले सेयरको प्रमाणपत्र कागजमा हुन्थ्यो, तर अहिले सेयरलाई डिजिटल रूपमा राखिन्छ।

नेपालमा CDS and Clearing Limited (CDSC) ले केन्द्रीय निक्षेप प्रणाली सञ्चालन गर्छ। लगानीकर्ताले बैंक वा क्यापिटल कम्पनीजस्ता अधिकृत निक्षेप सदस्य (DP) मार्फत डिम्याट खाता खोल्न सक्छन्।

यो खाता भएपछि तपाईंले IPO बाट प्राप्त गरेका सेयर, दोस्रो बजारबाट किनेका सेयर, बोनस सेयर तथा हकप्रद सेयर आफ्नो खातामा राख्न सक्नुहुन्छ।

यदि तपाईं नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) मा लगानी सुरु गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने डिम्याट खाता खोल्नु पहिलो महत्त्वपूर्ण कदम हो।

डिम्याट खाता खोल्न के-के चाहिन्छ?

खाता खोल्नुअघि आवश्यक कागजात तयार राख्दा प्रक्रिया सजिलो हुन्छ। सामान्यतया निम्न विवरण मागिन सक्छन्:

- नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र

- पासपोर्ट साइजको फोटो

- बैंक खाताको विवरण

- मोबाइल नम्बर र इमेल ठेगाना

- व्यक्तिगत विवरण तथा स्थायी र अस्थायी ठेगाना

- हस्ताक्षर र पूरा गरिएको आवेदन फाराम

- लागू नियमअनुसार राष्ट्रिय परिचयपत्र वा अन्य KYC विवरण

तपाईंले रोजेको बैंक वा क्यापिटल कम्पनीअनुसार केही थप कागजात पनि मागिन सक्छन्। नाबालकको नाममा खाता खोल्दा जन्मदर्ता र अभिभावकको कागजात आवश्यक पर्न सक्छ।

नियम तथा कागजातसम्बन्धी आवश्यकताहरू परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले आवेदन दिनुअघि सम्बन्धित सेवा प्रदायकसँग एकपटक बुझ्नु राम्रो हुन्छ।

नेपालमा डिम्याट खाता खोल्ने तरिका

१. बैंक वा क्यापिटल कम्पनी छान्नुहोस्

सबैभन्दा पहिले डिम्याट खाता खोल्ने अधिकृत निक्षेप सदस्य छान्नुहोस्। धेरै बैंक र क्यापिटल कम्पनीले यस्तो सेवा उपलब्ध गराउँछन्।

छनोट गर्दा खाता खोल्ने शुल्क, वार्षिक नवीकरण शुल्क, अनलाइन आवेदनको सुविधा र ग्राहक सेवामा ध्यान दिनुहोस्। नजिकैको शाखाबाट सेवा लिन सजिलो हुन्छ भने त्यस्तो संस्था रोज्न सक्नुहुन्छ।

अधिकृत निक्षेप सदस्यहरूको सूची CDSC को वेबसाइट https://cdsc.com.np/ मा हेर्न सकिन्छ।

२. आवेदन फाराम भर्नुहोस्

सेवा प्रदायकअनुसार अनलाइनबाट आवेदन दिन वा कार्यालयमा गएर फाराम भर्न सकिन्छ।

फाराममा आफ्नो नाम, जन्ममिति, ठेगाना, सम्पर्क नम्बर, बैंक विवरण र अन्य आवश्यक जानकारी भर्नुपर्छ। विवरण भर्दा नागरिकता तथा अन्य आधिकारिक कागजातमा भएको जानकारीसँग मिल्ने गरी भर्नुहोस्।

अनलाइन आवेदन दिँदै हुनुहुन्छ भने कागजातको फोटो वा स्क्यान स्पष्ट हुनुपर्छ। अस्पष्ट कागजात वा गलत विवरणका कारण आवेदन प्रक्रिया ढिलो हुन सक्छ।

३. आवश्यक कागजात बुझाउनुहोस्

आवेदनसँगै मागिएका कागजात बुझाउनुहोस्। अनलाइन आवेदनमा कागजात अपलोड गर्नुपर्ने हुन सक्छ भने कार्यालयमा आवेदन दिँदा प्रतिलिपि बुझाउनुपर्ने हुन सक्छ।

राष्ट्रिय परिचयपत्रसम्बन्धी विवरण आवश्यक छ कि छैन भन्ने कुरा पनि आफ्नो सेवा प्रदायकसँग पुष्टि गर्नुहोस्।

४. शुल्क बुझाउनुहोस्

डिम्याट खाता खोल्दा र पछि सञ्चालन गर्दा शुल्क लाग्न सक्छ। त्यसैले खाता खोल्नुअघि एकपटक शुल्कबारे सोध्नुहोस्।

खाता खोल्ने शुल्क, वार्षिक नवीकरण शुल्क र मेरो सेयरको शुल्क फरक हुन सक्छन्। सबै सेवा प्रदायकको शुल्क एउटै हुन्छ भन्ने छैन।

हाल लागू शुल्क थाहा पाउन आफ्नो बैंक वा क्यापिटल कम्पनीसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।

५. आफ्नो BOID नम्बर प्राप्त गर्नुहोस्

आवेदन स्वीकृत भएपछि तपाईंले BOID (Beneficial Owner Identification Number) प्राप्त गर्नुहुन्छ। यो सामान्यतया १६ अङ्कको नम्बर हुन्छ र यसले तपाईंको डिम्याट खातालाई चिनाउँछ।

यो नम्बर सुरक्षित राख्नुहोस्। पछि मेरो सेयर दर्ता गर्दा र आफ्नो सेयरको विवरण हेर्दा यसको आवश्यकता पर्न सक्छ।

खाता खोल्न कति समय लाग्छ भन्ने कुरा सेवा प्रदायक र कागजात प्रमाणीकरणमा निर्भर हुन्छ। आवेदन दिएपछि आफ्नो खाता स्वीकृत भएको जानकारी प्राप्त गर्न सम्बन्धित संस्थासँग सम्पर्कमा रहनुहोस्।

मेरो सेयर कसरी खोल्ने?

डिम्याट खाता खोलेपछि धेरै लगानीकर्ताले गर्ने अर्को काम हो मेरो सेयर (Mero Share) दर्ता गर्नु।

मेरो सेयर CDSC द्वारा सञ्चालित अनलाइन सेवा हो। यसबाट तपाईंले आफ्नो सेयरको विवरण हेर्न र उपलब्ध सुविधाहरू प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।

मेरो सेयर दर्ता गर्न:

१. आफ्नो डिम्याट खाता खोलेको बैंक वा क्यापिटल कम्पनीसँग सेवा माग गर्नुहोस्।

२. आधिकारिक वेबसाइट https://meroshare.cdsc.com.np/ खोल्नुहोस्।

३. आफ्नो निक्षेप सदस्य छान्नुहोस् र आवश्यक विवरण भर्नुहोस्।

४. सेवा प्रदायकबाट प्राप्त लगइन विवरण प्रयोग गरेर प्रवेश गर्नुहोस्।

५. आफ्नो पासवर्ड सुरक्षित राख्नुहोस् र आवश्यक सुरक्षा प्रक्रिया पूरा गर्नुहोस्।

मेरो सेयरबाट उपलब्ध सुविधाअनुसार IPO, FPO तथा हकप्रद सेयरका लागि आवेदन दिन र आफ्नो पोर्टफोलियो हेर्न सकिन्छ।

IPO भर्न CRN नम्बर कसरी लिने?

यदि तपाईंको उद्देश्य IPO भर्ने हो भने डिम्याट खाता र मेरो सेयरसँगै CRN नम्बरको व्यवस्था पनि गर्नुपर्छ।

CRN को पूरा रूप C-ASBA Registration Number हो। यो सहभागी बैंकमार्फत प्राप्त गरिन्छ।

आफ्नो बैंकमा सम्पर्क गरेर CRN दर्ता गर्ने प्रक्रिया बुझ्नुहोस्। बैंकले तपाईंको बैंक खाता र डिम्याट खातासम्बन्धी विवरण माग्न सक्छ।

CRN तथा आवश्यक सेवा सक्रिय भएपछि मेरो सेयरको My ASBA खण्डबाट खुला रहेका योग्य सार्वजनिक निष्कासनमा आवेदन दिन सक्नुहुन्छ।

याद राख्नुहोस्, डिम्याट खाता खोलेको भरमा IPO आवेदनका सबै प्रक्रिया पूरा हुँदैनन्। मेरो सेयर र C-ASBA सम्बन्धी व्यवस्था पनि मिलाउनुपर्छ।

डिम्याट खाता, मेरो सेयर र ट्रेडिङ खातामा के फरक छ?

यी तीनवटा कुरा नयाँ लगानीकर्ताले प्रायः एउटै ठान्छन्, तर तिनको काम फरक छ।

डिम्याट खाता: तपाईंको सेयर विद्युतीय रूपमा राख्ने खाता हो।

मेरो सेयर: आफ्नो सेयरको विवरण हेर्न र उपलब्ध अनलाइन धितोपत्र सेवाहरू प्रयोग गर्न मिल्ने प्रणाली हो।

ट्रेडिङ खाता: लाइसेन्स प्राप्त ब्रोकरमार्फत दोस्रो बजारमा सेयर खरिदबिक्री गर्न प्रयोग गरिने खाता हो।

यदि तपाईं IPO भर्न मात्र चाहनुहुन्छ भने डिम्याट खाता, मेरो सेयर र CRN सम्बन्धी व्यवस्था पूरा गर्नुहोस्। तर NEPSE को दोस्रो बजारमा सेयर किनबेच गर्न चाहनुहुन्छ भने ब्रोकरसँग छुट्टै ट्रेडिङ खाता पनि खोल्नुपर्छ।

डिम्याट खाताबारे प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

के नेपालमा अनलाइनबाट डिम्याट खाता खोल्न सकिन्छ?

सकिन्छ। धेरै बैंक तथा क्यापिटल कम्पनीले अनलाइन आवेदनको सुविधा दिएका छन्। तर कागजात प्रमाणीकरण र कार्यालयमा उपस्थित हुनुपर्ने आवश्यकता सेवा प्रदायकअनुसार फरक हुन सक्छ।

डिम्याट खाता खोल्न कति पैसा लाग्छ?

शुल्क सेवा प्रदायकअनुसार फरक हुन सक्छ। खाता खोल्ने, वार्षिक नवीकरण गर्ने र मेरो सेयर प्रयोग गर्ने शुल्क छुट्टाछुट्टै हुन सक्छन्। त्यसैले आवेदन दिनुअघि हालको शुल्क बुझ्नुहोस्।

विद्यार्थीले डिम्याट खाता खोल्न सक्छन्?

लागू योग्यता पूरा गर्ने विद्यार्थीले खाता खोल्न सक्छन्। नाबालकका लागि भने अभिभावकको संलग्नता र थप कागजात आवश्यक पर्न सक्छ।

विदेशमा बस्ने नेपालीले डिम्याट खाता खोल्न सक्छन्?

केही सेवा प्रदायकले विदेशमा बस्ने नेपालीका लागि अनलाइन आवेदन वा छुट्टै प्रमाणीकरण प्रक्रिया उपलब्ध गराउन सक्छन्। आवश्यक कागजात र प्रक्रिया बुझ्न सम्बन्धित DP सँग सम्पर्क गर्नुहोस्।

डिम्याट खाता खोलेपछि सेयर किन्न मिल्छ?

डिम्याट खाताले सेयर राख्ने काम गर्छ। दोस्रो बजारमा सेयर किन्न वा बेच्न भने लाइसेन्स प्राप्त ब्रोकरसँग ट्रेडिङ खाता खोल्नुपर्छ। IPO का लागि मेरो सेयर र CRN सम्बन्धी व्यवस्था पनि आवश्यक पर्छ।

निष्कर्ष

नेपालमा डिम्याट खाता खोल्नु सेयर बजारमा प्रवेश गर्ने पहिलो कदम हो। प्रक्रिया सुरु गर्न अधिकृत निक्षेप सदस्य छान्नुहोस्, आवश्यक कागजात तयार गर्नुहोस् र आवेदन बुझाउनुहोस्। खाता स्वीकृत भएपछि आफ्नो BOID नम्बर सुरक्षित राख्नुहोस्।

IPO भर्ने योजना छ भने मेरो सेयर दर्ता गर्नुहोस् र बैंकबाट CRN नम्बर प्राप्त गर्ने प्रक्रिया पूरा गर्नुहोस्। दोस्रो बजारमा पनि लगानी गर्न चाहनुहुन्छ भने ब्रोकर ट्रेडिङ खाता खोल्नुहोस्।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, खाता खोल्नुअघि आवश्यक कागजात र शुल्कको पछिल्लो जानकारी पुष्टि गर्नुहोस्। सेयर बजारमा लगानी गर्दा नाफा निश्चित हुँदैन, त्यसैले आफूले लगानी गर्ने कम्पनी र सम्भावित जोखिम बुझेर मात्र निर्णय लिनुहोस्।